Prof. Dr. Mehmet İpşirli ve Dr. Coşkun Yılmaz, Macar tarihini Hicran Yusufoğlu ile konuşuyor.
ÖZET:
(00:18) Macarların Kökeni ve Tarihsel Yolculuğu
- 2023-2024 Türkiye ve Macaristan arasında Türk-Macar Kültür Yılı ilan edildi ve bu programda Macarlar hakkında bilgi verilecek.
- Macarlar, Finigor dilli ve kültürlü bir kavimdir, ana yurdu Ural Dağları ve Kama Nehri arasındadır.
- Macarlar, Finigor Birliği'nin dağılması üzerine Batı Sibirya'ya geçerek Tobol ve İşim nehirleri arasında yaşamaya başlamışlardır.
(02:12) Macarlar ve Türk Kavimleri
- Macarlar, 433'lerde diğer Türk kavimleriyle birlikte Kafkasya'ya inmişlerdir ve Türk Hazar İmparatorluğu egemenliği altında yaşamışlardır.
- Macarlar, Türklerden ziraat, hayvancılık ve atlı kültürle ilgili maddi kültür kavramlarını öğrenmişlerdir.
- Dil bilimcilere göre Macarcaya 25 Türkçe kelime geçmiş, özellikle ziraat, hayvancılık ve atlı kültürle ilgili kelimeler.
(04:07) Macarların Bağımsızlık Süreci
- Macarlar, Kafkaslarda Hazar egemenliği altında yaşadıkları esnada Oğuzlarla (Onogur, Utrigur, Kutrigur) iyi ilişkiler içindeydiler.
- Macarlar 830'lara kadar hiçbir zaman müstakil hareket etmediler ve 830'lu yıllarda Hazar egemenliği yıkılmaya yüz tuttuğu sırada kendilerini bağımsız hissederler.
- Macarlar, Meotis (Azak Denizi) kuzeyinde ilk reislerine izafeten Levedya adlı bir yurt kurmuşlardır.
(06:05) Macarların Yurt Tutuşu
- Macarları, Peçenekler rahat bırakmamış, Bizans'a yardım ettikten sonra yurt boş kalmış ve Peçenekler tarafından kovulmuşlardır.
- Macarlar önce Etelköze (İdil ve Don nehirleri arası) yerleşmiş, sonra Peçenekler tarafından tekrar kovulmuşlardır.
- Macarlar, Peçeneklerin arkasından batıya doğru hareket ederek Karpatları aşıp bugünkü Büyük Macar Ovası'na yerleşmişlerdir.
(08:00) Macarların Yerleşimi ve Komşuları
- Macarlar, yedi kabileden oluşmuş, ikisi Macar adı taşıyor, diğer beşi Türk adı taşıyor ve son anda 8. kavim olarak Kabarlar yol göstererek gelmişlerdir.
- Macarlar, daha önce buraya gelip giden Hunlar ve Avarlar gibi çapul hareketleri yapmadığı için toprakları tanıyıp sınırlara yerleşmişlerdir.
- Macarların batı dillerindeki adları (Latince Ungarn, Fransızca Onra, Almanca Ungarn, Rusça Vengri) İndo dil ailesinin verdiği adlardır.
(10:59) Macarların Yurt Tutuşu Hakkında Kaynaklar
- Macarların yurt tutuşuyla ilgili tek kaynak, 7. Konstantin'in (Konstantin Porfirogennetos) "The Administrando Imperi" adlı eseridir.
- Konstantin, Macarların Hazar egemenliğinde 3 yıl yaşadıklarını belirtmiştir.
- Macarlar, bölgeye geldiklerinde daha önceki çapulculuk hareketleri nedeniyle iyi tanıdıkları sahaya sistematik bir şekilde yerleştiler ve öncekilerin düştüğü hataya düşmediler.
(13:51) Macarların Komşularıyla İlişkileri
- Macarlar, komşularıyla ilişkilerini biliyoruz, ancak atlı göçebe bekavmi bir sistem oluşturduklarını düşünmüyoruz.
- Macarlar, Türklerle iç içe geçmiş, Türklerden etkilenmiş ve bugün de kendilerini Türk kabul ediyorlar.
- Macarlar, boy halinde bir bey etrafında şekillenmiş, iyi savaşçılar olmuş ve Türklerden öğrenmişlerdir.
(15:49) Macarların İçe Dönüşü ve Hristiyanlaşması
- 955'te Alman Kralı Otto Macarları yenince, Macarlar artık içe dönüyorlar ve çekiliyorlar.
- Komşuları, Macarları ikinci bir Hun istilası sanıyor ve Avrupa kiliselerinde "Tanrım bizi Macarların oklarından koru" diye dualar ediyorlar.
- Macarlar, Avrupa'nın ortasında tutunabilmek için Hristiyan olmak ve Katolik mezhebini seçmek zorunda kalmışlardır.
(19:41) Macar Kralının Tacı
- Birinci İştvan, 1000 yılında (Gregorian takvimine göre 1010 yılında) Papa tarafından taç giydirilmiş ve bu taç onun için çok değerli bir semboldür.
- Taçın tepesinde eğik bir haç bulunmakta ve bu haç manevi değeri bakımından son derece kuvvetlidir.
- Taçın üzerinde Yunanca olarak "Türklerin Kralı" yazmaktadır.
(21:37) Macarların Hristiyanlaşması
- Kumanlar Macaristan'a 1239-1240 yıllarında gelmişlerdir, ancak Macar armasında "Rex Hungarik" (Macar Kralı) yazısı bulunmaktadır.
- Papa, Macarların Hristiyan olmasını istemiş ve tacı göndermiştir.
- Taçın kıymetli olması, Papa'dan gelmesi ve tüm kralların kabul edilmesi için gerekli olması nedeniyledir.
(23:35) Taçın Önemi ve Macarların Durumu
- Taçın Estergon piskoposu tarafından başına konması gerekir ve bu taçla taçlandırılması krallığın kabul görülmesi için şarttır.
- Macarların Hristiyanlaşması sancılı bir süreç olmuştur.
- Avrupalıların çoğu günümüzde hala Macarları Avrupalı kabul etmemektedir.
(25:33) Macarların Medeniyet İnşası
- Macarlar bu süreçte bir medeniyet inşa etmişlerdir.
- Yazılı kaynaklar çok erken dönemlerden itibaren kayda geçmemiştir, en erken kaynaklar 11. yüzyılda Gesta Hungara ile başlamıştır.
- Macarların Hristiyanlığı kabulü konusunda Kumanlar gibi karşı çıkış olmamıştır.
(27:28) Tacın Geçmişi
- Türkler dini ilhak ettikten sonra taç, Yanoş Sapoye'nin eşine Erdal'e verilmiştir.
- Dünya Savaşı sırasında tacın nerede olduğu zaman zaman bilinmemiştir.
- ABD, 1951'den 1978'e kadar tacı elinde tutmuş, 1978'de Macaristan'a iade edilmiştir.
(30:24) Kumanların Macaristan'a Göçü
- Moğollar 1298-1299 yıllarında Rus prensliklerine saldırırken, Kumanlar Don ve Dineper nehri arasında yer almaktadır.
- Kumanların reisi Köten, Moğolların yaklaştığını anlayınca Macar Kralı IV. Bir'e başvurmuş ve Hristiyanlığı kabul etmeyi teklif etmiştir.
- Köten, Macaristan'a 40.000 kişi akrabasıyla birlikte girmiş ve 1240 yılında anlaşma yapmışlardır.
(32:22) Kumanların Macaristan'daki Durumu
- Macarlar, Kumanları vilayet vilayet yerleştirmişlerdir çünkü bir arada olmaları tehlike oluşturuyordu.
- Moğolların yaklaştığı haberi geldiğinde, Macarlarla Kumanlar arasında ihtilaf olmuştur.
- Kumanlar kızgınlıklarından savaşıp Macaristan'ı terk edip Balkanlara gitmişlerdir.
(33:21) Moğol İstilası ve Kumanların Dönüşü
- Macarlar Moğollar karşısında 11 Nisan 1241'de Mohi Savaşı'nda yenilmiştir.
- Moğollar büyük can kaybettikleri ve reisleri Kaan Ogedey'in öldüğü için dönmeleri gerekmiştir.
- Moğollar Macaristan'ın büyük bir kısmını işgal etmiş ve Kumanları Balkanlardan geri çağırmışlardır.
(35:18) Kumanların Asimile Olması
- Kumanlar, Hristiyan isimlerini alıp kültürlerini devam ettirmeye karar vermişlerdir.
- Kumanların Macarlar içerisinde asimile olmaları 100 yıl sürmüştür.
- Macarların ünlü kralı IV. Laslo'nun annesi Kuman'dır ve bazı kaynaklara göre Kumanların adetlerini ve kültürlerini sevdiği için onlarla yakın ilişki içerisinde olmuştur.
(39:13) Türk Dil Ailesi ve Korvina Kütüphanesi
- Türkler, Moğollar, Japonlar ve Koreliler Altay kolunda yer alırken, Macarlar Ural kolunda yer alır.
- Dil aileleri belirlerken fiil çekimleri, isim çekimleri, artikel ve preposition gibi unsurlar incelenir.
- Korvina Kütüphanesi, Fatih'in çağdaşı Kral Matyeş tarafından kurulmuş olup, 2000 ciltlik bir kütüphaneye sahiptir.
(43:01) Korvina Kütüphanesinin Tarihi
- 1541'de Macaristan'ın Türk dönemi başladığında, Korvina Kütüphanesi'nin bir kısmı Topkapı Sarayı'na götürülmüştür.
- 1877 yılında Sultan Abdülhamit, Korvina Kütüphanesi'nden 35 ciltini Macaristan'a iade etmiştir.
- Abdülhamit'in iade etme nedeni, sanata ve müziğe olan ilgisi ve dostluk çerçevesinde hareket etmesidir.
(46:55) Osmanlı Fetihleri ve Vakıf Kütüphaneler
- Osmanlı fetihlerinde ganimet olarak sarayda bulunanlar alınabiliyordu, ancak vakıflara dokunulmuyordu.
- Tombay'ın saray kütüphanesinin önemli bir kısmı İstanbul'a nakledilmiştir.
- Korvina Kütüphanesi'nde sergilenen 35 cilt, diğer Avrupa kütüphanelerinden farklı olarak asılları değil fotokopileri sergilenmektedir.
(49:45) Türk-Macar İlişkileri
- Korvina Kütüphanesi'nin adı "Corvinus" (Latince karga) olup, Kral Matyeş'ın armasında yer almaktadır.
- Türk-Macarların ilk karşılaşmaları Edirne yakındaki Sırp Sındığı'da gerçekleşmiştir.
- Macar topraklarında ilk karşılaşmalar Eflak'ta 1375'te cereyan etmiştir.
(52:41) Önemli Savaşlar ve Tarihsel Dönüm Noktaları
- 1396'da gerçekleşen Gelibolu Haçlı Seferi, Avrupa'nın Türkler'e karşı çıkardığı son büyük seferdir.
- 1444'te Varna Savaşı'nda Macarların uzun seferindeki başarıları, Murat'ın yemin ettirilmek üzere Macaristan'a gönderilen heyete rağmen başarısızlıkla sonuçlanmıştır.
- 1526'da gerçekleşen Muhaç Meydan Savaşı, Osmanlı-Macar ilişkilerinde yeni bir sayfa açmıştır.
