İKİ TÜRK ÜNVANI TUTUK VE TUDUN
Resimler, Bezeklik Budist manastır ve mağara kompleksini yaptıran, Türk Uygur Beylerini gösterir. Figürlerin yan tarafında Uygur Harfleri ve Uygur Türkçesi ile isimleri yazılıdır. Bu Uygur soylularından sadece birinin adı okunabilmektedir. Tutuq Bugra Sali. Yani Sali Ailesinden Tutuk Buğra. Tutuk / Tutuq bir unvandır ve Göktürk döneminde de belgelenmiştir. Eski Türk devlet teşkilatında idarî ve askerî yetki taşıyan yöneticileri ifade eder.
Köl Tigin Yazıtı’nda “Tabgaç Ong Tutuk” şeklinde bir örneği vardır. Ong Tutuk, Tabgaçlardan olan ve kağanının buyruklarından yani yöneticilerinden biri olarak anılır. Yenisey yazıtlarında ise bir Türk askeri yönetici kendini “Adım El Tuğun Tutuk’tur” diye tanıtır ve ardından altı boyun beyi olduğunu belirtir. Türkçede Tut kökü “tutmak, elde bulundurmak, muhafaza etmek” fiili ile ilişkilidir. Tutuk ise “tutan, elinde bulunduran” yani idarî anlamda “yetkiyi/idareyi elinde tutan kişi” anlamına gelir.
Tudun ünvanı da yine “Tut” kökü ile bağlantılıdır.
Tut → Tutun → Tutunmak ile Tudun aynı kökle ilişkili olabilir. Tutun kelimesinin “Hakim Olmak ve Sahiplenmek” kavramlarıyla da ilişkisi vardır. Kâşgarlı Mahmud’ta “Beg meni ogul tutundı” “Bey beni evlat edinip oğul edindi” şeklinde geçer. Tudun ünvanı Bilge Kağan Yazıtında “Tudun Yamtar” şeklinde yazılıdır.
Ayrıca İl Tutmış Alp Külüg Bilge Kağan tabiri, Bögü Kağan (759–779) için kullanılan unvan dizisidir. Yine Köl Tigin Yazıtında, Bumın Kağan ile İstemi Kağan için “ilig tutmış / ilig tutup” ifadeleri yazar. Ardından
Türük bodunıŋ ilin törüsin tuta birmiş, iti birmiş
“Türk halkının ilini ve töresini tutmuş, düzenlemiş.” Şeklinde devam eder. Nuray Bilgili
Alıntı-
