BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI YILLARINDA GÜNEY AFRİKA’DA
OSMANLILAR
Osmanlı Devleti’nin Zihinsel Sınırlarına Yolculuk
Halim GENÇOĞLU*
Öz:
Bu çalışmada bir İngiliz sömürgesi olan Güney Afrika’da Birinci Dünya Savaşı
esnasında mevcut olan Osmanlı ulemasının meydana getirdiği Osmanlı hilafetinin etkisinin,
sömürgeci idari kesim üzerindeki endişesi arşiv belgeleri ışığında ele alınmaktadır. Hilafetin Müslüman ahali üzerindeki etkisi sebebiyle tüm sömürgelerinde fevkalade temkinli hareket eden Britanya İmparatorluğu, Birinci Cihan Harbi’nde İtilaf devletlerinin üç büyük sömürgeci gücünden birisiydi. Osmanlı uleması İslam âlemine hizmet maksadıyla Afrika’nın muhtelif memleketlerinde ilmî faaliyetlerle yerli halkı hizmetleriyle aydınlatmaktaydı. Osmanlı ulemasının faaliyetlerine binaen elimizde, Birinci Cihan Harbi yıllarında Osmanlı hilafet makamının etkisinden hayli endişe duyan Cape Sömürge Hükûmeti ile Britanya İmparatorluğu’nun yazışmalarını içeren onlarca arşiv belgesi mevcuttur. İşte bu çalışmada daha önce ilim âleminin pek üzerinde durmadığı, ilk defa okuyucuya sunulan yeni arşiv malzemesi ışığında Birinci Cihan Harbi yıllarında Osmanlı - Güney Afrika ilişkilerini ele almaya çalışacağız.
Bu deneme de aynı zamanda Güney Afrika’nın ilk Osmanlı Konsolosu Mehmed Remzi Bey’in faaliyetleri ve Birinci Dünya Savaşı yıllarındaki hizmetleri ele alınmaktadır. 1914 yılında Johannesburg’da göreve başlayan Mehmed Remzi Bey kısa sürede birçok resmî faaliyette bulunmuş ve özellikle Müslüman gruplar arasında düzenlenen organizasyonlarda bizzat yer almıştır. Ancak Birinci Dünya Savaşı’nın olumsuz etkileri sebebiyle çalışmalarına devam edemediği gibi Büyük Britanya İmparatorluğu’nun talimatıyla savaş esiri olarak tutuklanmıştır.
Mehmed Remzi Bey’in 1916 yılında hapiste tutukluyken aniden ölümü, Güney Afrika - Osmanlı Devleti arasındaki ilişkilerin sonunu getirmiştir. Tüm bu tarihî meseleler gerek Güney Afrika Devlet Arşivinden elde edilen belgelerle gerekse Osmanlı arşiv kaynakları ışığında ve Mehmed Remzi Bey’in Meksika’da yaşayan torunu Helene Remzi Bey Hanım’ın aile arşiviyle gün ışığına çıkarılmaya çalışılmaktadır.
