Osmanlı'nın temel sorunu 16. yy biterken akılcılıktan kopmakla ''matbaa, baskı kitap, yaygın eğitim'' devrimini kaçırmasıdır. Böylelikle sivil ve askeri yönetim bakımından Avrupalılarla boy ölçüşebilecek nitelikli kadroları yetiştiremez hale gelmiştir.
Fatih'!in arzusu olmasına karşın 1570'te ancak biraz tesadüfen kurulan Tophane Rasathanesi 10 yıl içinde top atışlarıyla yıktırılmıştır.
Avrupa ise hızla yaygın eğitim ve yüksek eğitimi uygulamaya alarak öne geçerek her bakımdan farkı açmıştır.
****
Historia Philosophia @vahapyalcinkaya
💢 1595’te Yergöğü’nde Tuna Nehri’nin buz gibi sularına gömülen şey sadece ahşap bir köprü ve birkaç bin atlı mıydı; yoksa Osmanlı’nın yüzyıllardır gözü kulağı olan, bozkır hareketliliğini kurumlaştıran Akıncı Ocağı’nın ta kendisi mi ?
Bir bürokratın üç kuruşluk ganimet vergisi
Historia Philosophia @vahapyalcinkaya
💢 Bizim romantik mektep tarihçiliği, 16. yüzyılın sonunu "Osmanlı hâlâ süper güçtü, birkaç ufak tefek aksaklık oldu" masallarıyla süsleye dursun; 1593-1606 Osmanlı-Avusturya Savaşları (Uzun Harb) devlet mekanizmasındaki gıcırtıların sağır edici bir gürültüye dönüştüğü yerdir.
Hoca Sâdeddin Efendi’den Peçevî İbrahim’e kadar dönemin vakanüvislerinin satır aralarına sızan o dehşet, aslında idari aklın ve lojistik disiplinin nasıl iflas ettiğinin vesikasıdır.
Meseleyi kavramak için önce merhum Prof. Dr. Halil İnalcık’ın işaret ettiği o "Askerî Devrim" ve değişen lojistik dengelere bakmak şart.
İnalcık Hocamızın klasikleştirdiği tahrir ve eyalet analizleri gösterir ki; Osmanlı’nın klasik dönemdeki ezici üstünlüğü, dirlik sistemiyle beslenen timarlı sipahiler ve onların önünde birer hayalet gibi sızan Akıncı teşkilatının hızı üzerine kuruluydu.
Akıncı dediğin adam; sınır boylarında lojistik yükü merkeze bindirmeden, düşman derinliklerine sızan, keşif yapan, ikmal hatlarını kesen ve en önemlisi haber getiren organik bir istihbarat ağıydı.
💢 Gelgelelim 1595 yılının Ekim ayına...
Eflak Voyvodası "Cesur" Mihai (Michael) isyan etmiş, Osmanlı ordusu Sadrazam Koca Sinan Paşa komutasında Bükreş ve Tırgovişte hatlarında sergüzeşte çıkmıştır.
Peçevî’nin açıkça kaydettiği üzere; ordu geri çekilme kararı aldığında Tuna üzerindeki tek geçiş noktası Yergöğü (Giurgiu) ile Rusçuk arasındaki ahşap köprüdür.
İşte tam bu noktada, Türk bürokratik basiretsizliğinin ve maliye ihtirasının abidesi dikilir.
Sinan Paşa ve yanındaki mülki amirler, Eflak seferinden dönen ordunun ve Akıncıların getirdiği ganimeti görünce iştahlanırlar. Pencik ve resm-i geçit vergisini almadan kimseyi karşıya geçirmeyiz diyerek köprü başında devasa bir gümrük ve denetim barikatı kurarlar.
Prof. Dr. İlber Ortaylı’nın Osmanlı coğrafi idaresi ve ordu düzeni üzerine yaptığı okumalarda sıkça vurguladığı bir hakikat vardır: Osmanlı bürokrasisi düzen delisidir ama sahadaki askeri gerçeklik masa başındaki hesaba uymadığında o düzen, kendi yıkımını hazırlar.
💢 Köprü başında vergi defteri tutulacak, hayvanlar tek tek sayılacak, ganimet tartılacak diye koca ordu günlerce daracık bir boğazda bekletilir ! ...
Ana ordu ve ağırlıklar karşıya geçerken, düşmanı oyalama görevi verilen Akıncı teşkilatının ana gövdesi, Mihalioğlu Ali Bey'in torunları ve yüzlerce yıllık ocak mensupları Tuna'nın öte yakasında, Yergöğü Ovası'nda sıkışıp kalır.
Askeri lojistiğin altın kuralı olan köprü başı emniyeti ve sürat , üç kuruşluk vergi hevesine kurban edilir.
Eflak Voyvodası Mihai bu idari cinneti uzaktan izlerken ne yaptı dersiniz ?
Sahaya yerleştirdiği Avusturya imalatı sahra toplarını Yergöğü Ovası’na doğru mevzilendirdi. Akıncılar karşı yakada çamurun ve bekleyişin içinde çaresizce sırasını beklerken, Mihai’nin topçu ateşi ahşap Yergöğü Köprüsü’nü tam ortasından vurarak Tuna’nın sularına gömdü.
💢 Dönemin vakanüvisi Naimâ Mustafa Efendi’nin o meşhur tasvirindeki dehşet tablosu aynen şudur.
Karşı yakada kalan binlerce Akıncı, arkalarında üzerine doğru gelen ağır zırhlı ve ateşli silahlı Eflak & Avusturya piyadesi ile önde geçit vermeyen Tuna Nehri arasında kıstırıldı. Kılıç çeken, atını nehre süren, zırhlarıyla boğulan binlerce yetişmiş sınır gazisi...
Naimâ, Sinan Paşa’nın köprü yıkıldıktan sonra karşı kıyıdaki katliamı Rusçuk burçlarından gözyaşlarıyla izlediğini yazar.
İğneleyici bir hakikat ki; o gözyaşları ölen gazilere değil, basiretsizliğin tescillenişinedir.
Bu felaket basit bir muharebe kaybı değildir dostlar. Peçevî Tarihi’nde açıkça belirtildiği üzere, Yergöğü’nde kırılan şey sadece birkaç bin insan gücü değildi; nesilden nesile geçen, coğrafyayı avucunun içi gibi bilen, Rumeli’nin genetik hafızasını taşıyan "Akıncı Nesli" idi.
Mihalioğlu, Evrenosoğlu, Turahanoğlu gibi asırlık ocakların yetiştirdiği insan kaynağı bir öğleden sonra Tuna’nın çamurunda yok oldu.
Halil İnalcık’ın dikkat çektiği gibi; bu felaketten sonra Osmanlı devleti bir daha asla eski kalitede bir hafif süvari ve istihbarat teşkilatı kuramadı.
Akıncı Ocağı’nın yerini, disiplinsiz ve para karşılığı yağma yapan Kırım Hanlığı tatarları veya yetersiz eyalet gönüllüleri almak zorunda kaldı.
Bu da Rumeli sınır boylarındaki erken uyarı sisteminin tamamen çökmesi demekti.
Meseleyi toparlayalım.
Bizim hamasi anlatılar Yergöğü’nü kaderin bir cilvesi ya da düşmanın kalleşliği olarak pazarlamayı sever. Oysa arşiv belgeleri ve vakanüvis kayıtları bas bas bağırır.
Yergöğü Felaketi, askeri mantığın bürokratik ihtirasa ve masa başı açgözlülüğüne mağlup olduğu anın adıdır.
Bir devletin stratejik aklı, köprü başında toplanacak verginin hesabına düşmüşse; o devletin ocağına incir ağacını düşman topları değil, kendi defterdarları diker ...
📚 Kaynakça
💢 Peçevî İbrahim Efendi ➡️ Târih-i Peçevî (Cilt II)💢 Naimâ Mustafa Efendi ➡️ Târih-i Na'îmâ
💢 Gelibolulu Mustafa Âlî ➡️ Kitâbü't-Târîh-i Künhü'l-Ahbâr
💢 Hoca Sâdeddin Efendi ➡️ Tâcü’t-Tevârih
💢 Prof. Dr. Halil İnalcık ➡️ Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600)
💢 Prof. Dr. Halil İnalcık ➡️ Military Revolution and the Ottoman Empire
💢 Prof. Dr. İlber Ortaylı ➡️ Osmanlı Devletinde Şehir ve Eyalet İdaresi
💢 Prof. Dr. Erhan Afyoncu ➡️ TDV İslâm Ansiklopedisi "Akıncı" Maddesi
💢 Prof. Dr. Feridun M. Emecen ➡️ Osmanlı Klasik Çağında Savaş
